گزاره های تحليلی و ترکيبی در نظر کانت و کواين (۱)   

--------------------------------------------

۱) تعريف کانتی گزاره های تحليلی و ترکيبی

----------------

گزاره های تحليلی ٬ به تعريف کانتی آن ٬ به گزاره هايی اطلاق می شود که به صرف معنايِ کلمات سازنده گزاره ها و تنها بواسطه تحليل الفاظ آنها ٬ معنای گزاره و درواقع صدق آن عيان می شود.(۱)

گزاره های ترکيبی ٬ برعکس ٬ به گزاره هايی اطلاق می شوند که اينگونه نيستند و تنها بواسطه معنای الفاظ کار تحليل گزاره به پايان نيامده است.(۲)

به نظر کانت ( و البته بسياری ديگر نظير پوزيتيويستها ) گزاره های تحليلی حاوی هيچگونه اطلاعات جديدی در مورد دنيای خارج ما نيستند و به همين علت نيز  فاقد ارزشند  ٬ در صورتی که بر خلاف آنها گزاره های ترکيبی ( مانند گزاره های علمی ) کاملاْْ شامل خبری بيش از صرف معنای الفاظند.

کانت علاوه بر ايندو ٬ دو مفهوم ديگر را نيز وارد ميدان می کند يعنی ٬ پيشينی و پسينی .

۱) پیشينی ٬ به معنای ماقبل تجربی ٬ فارق و مستقل از هرگونه تجربه و رجوع به خارج است ٬ مفهومی پيشينی ٬مفهومی ذهنيست که ذهن خود آن را ساخته و يا در ذهن ساخته شده ولی بدون هيچ ماده ايی از تجربه.

۲) پسينی ٬ به معنای مابعد تجربی ٬ در مقابل به مفهومی اطلاق می شود که در شناخت وامدار تجربه است.

کانت با ترکيب اين مقولات ٬ گونه هايی از گزاره ها را معرفی کرد که هر کدام نيزخصوصيات خاصی را معرفی می کردند ٬ او گزاره های تحليلی را يکسره پيشينی معرفی می کند(۳) و گزاره های ترکيبی را نيز به دو دسته تقسيم می کند :

۱) گزاره های ترکيبی پسينی ٬ که به تعريف سازگار و در واقع بيان يک مطلبند : رجوع به تجربه.

۲) گزاره های ترکيبی پيشينی ٬ که الف) به صرف تحليل الفاظ کار به پايان نمی رسد و گزاره حاوی اطلاعات جديديست ٬ ب) برای آن نيازی به رجوع به تجربه نيست.

مثلاْ کانت می گويد اين گزاره ترکيبی پيشين است :۲ + ۲ = ۴ ٬ زيرا بر طبق الف ما به صرف معنای ۲ و ۲ به معنای ۴ نمی رسيم و طبق ب آنها در ذهن ما به صورت پيشينی وجود دارند و برای آن نيازی به تجربه نيست ( شايد اصلاْ نمی توان تجربه کرد )  

گزاره های ترکيبی پيشينی ٬ معضلات خاصی را در فلسفه به بار آوردند که رشته آنها تا به اين زمان نيز کشيده شده است.

جدا از نظرات و نگرشهای بديع کریپکی به مقولات ضرورت ٬ مفاهیم پيشينی و همينطور تحليلی که باعث رهايی ٬ تمايز و تفکيک مفاهيم بالا از يکديگر شد (۴)٬ در  قسمت دوم اين نوشتار سعی خواهم کرد که به اجمال نظر کواين را راجع به گزاره های تحليلی و ترکيبی ( که معضلات و مسائل جديدی را پيش پای آن نهاد ) مطرح کنم.

-------------------------------------------------

پانوشت ها :

(۱)برای مثال در اين زمينه ميتوان به اين گزاره ها اشاره کرد : همه کچلان بی مويند ٬ باران خيس است ٬ و غيرو

(۲)برای اين نوع گزاره ها می توان به گزاره های علمی اشاره کرد مثلاً : مس هادی الکتريسيته است و...

(۳)يک نوع ديگر آنها گزاره های تحليلی پسين است ٬ که به نظر و بر طبق تعاريف آنها دارای پارادکس و متناقض است ٬ آيا می توان گزاره ای اين چنينی داشت ؟

(۴) اين کار را او توسط تفکيک و باز نمايی سه زمينه معناشناختی ٬ معرفت شناختی و متافيزيک از يکديگر به انجام رسانید که اين مقولات خود به طرز نادرستی ٬ به خصوص در زمينه های مورد بحث ما ٬ به هم گره خورده بودند ٬ و تا اکنون توانسته بسياری از معضلات اين مقولات را حل و فصل کند.

(ادامه دارد)

------------------------------------------------------------


لینک