کل گرايی و کل گرايی معنايی (۸)   

 

کل گرایی

 

-----------------------------------------------------------

 

 

4.5) نظریه پراگماتیستی کواین در علم  و جمع بندی بحث

 

 

 

ابزار انگاری یا عمل گرایی ( پراگماتیسم ) کواین :

 

در قسمت پیشین ما به ارائه تز دوئم و همینطور تز کواین / دوئم پرداختیم و در انتهای بحث به نظریه پراگماتیستی کواین نزدیک شدیم ، حال در این نوشتار به شرح بیشتر این نظر می پردازیم.

 

در نظر کواین علم تنها یک چارچوب مفهومی را فراهم کرده است که ما بتوانیم  یک سری فرضیه های گذشته را توضیح دهیم و سپس در پیش بینی آینده به کار ببندیم .

 

بدین ترتیب تمام مفاهیم ِ کنونی علم که در توجیه و تبیین پدیده های تجربی  مورد استفاده قرار می گیرد جز ابزاری که در این احوال به کارتر و مفید ترند نیستند و شاید زمانی به کارگیری نقش خدایان باستان و اساطیر در تبیین علمی کارآمدتر باشند که در اینصورت در استفاده از آنها نباید تردید کرد .

 

این کلیتِ نظر ابزار گرایانه کواین نسبت به علم است ، اینکه ما اکنون از فلان نظریه فیزیک در مورد پدیده ای از جهان بهره می بریم به دلیل تبیین و توضیح بهتریست که این نظریه ارائه می دهد و ابزاریست کارآمدتر ونیز تنها همین دلیل است که باعث شده تا ما مثلاً از جنگ خدایان ِ اسطوره ای و یا هر چیز دیگری در آن مورد استفاده نکنیم. (1)

 

این نظرِ کواین بسیار به پراگماتیسم نزدیک است بدین گونه که او تنها نتیجه کار که همانا تبیینی بهتر و توجیهی کارآمدتر است را  مهم می پندارد و هیج تعهد مطلقی به منحصربفرد بودن و یگانگی علم در این مورد ندارد و بدین طریق می گوید که باید رئالیسم علمی  که علم را عینی و تنها راه تبیین پدیدارهای تجربی می داند کنار گذاشت . 

 

طبق نظر کواین در مواجهه با داده های یاغی ، هر گزاره را می توان حفظ کرد به شرط آنکه در سایر بخشها ی دستگاه تنظیمات جبرانی را اعمال کنیم ، حال کواین در تجربه گرایی بدون جزم خود می گوید که در استفاده از فرضیه های فیزیکی برای این آنها را انتخاب می کنیم که آنها کار آمد ترند یا به بیان دیگر آنها را بر اساس عمل گرایی یا پراگماتیسم انتخاب می کنیم .

 

قبل از جمع بندی بحث مان در مورد کواین خوب است که  به یک تز معروف از " پرس " اشاره کینم که می تواند راه گشای ما و کمکی برای نتیجه گیری باشد :

 

تز پرس :  یک گزاره تنها بر اساس روابط تاییدش (2) با روابط حسی ما ست که معنی پیدا می کند.

 

این نظرآشکارا نظری تحقیق گرایانه (3) است ، حال به خوانش دیگری از تز کواین/ دوئم توجه کنید :

 

تز کواین / دوئم :  روابط تایید پیشینی نیستند.

 

یعنی لزوماً نمی دانیم که چه چیز ، چه چیزی را تایید می کند ( روابط تایید پسینی هستند ) ، این خوانش با تز پرس کاملاً همخوانی دارد  یعنی کواین روابط تایید را پیشینی و جدا از تجربه حسی ما و یا به عبارت دیگر ماقبل تجربی نمی داند و آنها را وابسته به تجربه ما می داند که این ازتز عدم تمایز میان تحلیلی و ترکیبی ِ او و در واقع از انکار وجود گزاره های تحلیلی توسط او( که البته پیشینی هستند ) نیز آشکار است و می بینیم که تز پرس نیز بر همین نکته تاکید می کند.

 

جمع بندی :

 

کواین می گوید که واحد معنا کل علم است یعنی معنای تجربی همان سمانتیک است و کلمات تنها در جمله معنی پیدا می کنند و خود به خود معنی ندارند و مثلاً تعریف سگ یک گزاره نیست بلکه تمام گزاره هایی هستند که سگ در آنها به درستی آورده شده باشد ، حال اگر بتوان گفت که معنا همان تایید ( یا تحقیق ) است ( طبق اصل تحقیق پذیری و تز پرس ) موافق با خواسته کواین به کل گرایی معنایی رسیده ایم .

 

برهان کواین برای کل گرایی معنایی را می توان اینگونه خلاصه کرد :

 

1) کل گرایی تایید ( بر اساس تز پرس و تحقیق پذیری و تز کواین / دوئم )

 

2) تایید = معنا ( با توجه به تز پرس و کواین )

 

.........................

 

نتیجه : کل گرایی معنایی

 

در اینجا بحث ما در مورد نظرات کواین در مورد کل گرایی به پایان می رسد البته مطالب ناگفته زیادی نیز باقی مانده است که دیگر این نوشتار را زیادی به درازا می کشاند.

 

قبل از پایان بحث اشاره کنم که علاوه بر اشکالاتی که بر نظریات کواین رفت- مثلاً اینکه باورهای ما در شبکه ای با هم مرتبطند و با هر تغییر، کل شبکه نیز مورد تغییر و تاثیر قرار می گیرد ، به نظر می رسد که آشکارا با این نظر او که می توان گزاره ای دلخواه را تنها با اعمال تغییرات مناسب در دستگاه ، دور از گزند تغییرات نگاه داشت ، متناقض است – ایرادات دیگری نیز بر آن وارد می دانند که بعضی از آنها وابسطه به نوع خوانشی ست که از آراء کواین می شود که اگر فرصتی باقی بود به صورت نوشتاری مستقل به طرح نظرات موافق و مخالف با کواین می پردازیم .

 

می توان این بحث یعنی بحث کل گرایی را ادامه داد ، زیرا فیلسوفان دیگری نیز به مقابله و یا تایید این نظر فلسفی می پردازند ولی از آنجاییکه بحث کواین خیلی طولانی شد ، با وقفه ای در این میان موافقم و بعد از مدتی احتمالاً به مروری بر آراء دونالد دیویدسون در مورد کل گرایی خواهیم پرداخت .

 

------------------------------------------------------

 

پانوشت ها :

 

(1) این نوع استدلال شبیه به نظر ِ " استنتاج بر پایه بهترین تبیین " است ، بر اساس این روش هرگاه نظریه ای بتواند 1) همه پدیده های مورد نظر را تبیین کند و 2) این تبیین را بهتر از هر نظریه  دیگری انجام دهد بنابر این ما این نظریه را می پذیریم .

 

(2)  روابط تایید، روابطی هستند که معنای یک گزاره را با توجه به روابط دیگری مانند تجربه حسی ، باورها و ... بیان می کنند ، بر اساس تز پرس گزاره ها وقتی برای ما معنی دار هستند که با توجه به روابط حسی ما ( تجربه های حسی و نتایج ذهنی آن ) تایید شوند .

 

(3) تحقیق گرایی نظریه ایست که از پوزیتیویست های منطقی به ما رسیده است ، آنها گزاره ای را معنی دار می دانستند که قابل تحقیق پذیری و یا آزمون و تجربه حسی باشد ، طبق این نظر معنی هر گزاره با شرایط تحقیق پذیری و یا شرایط آزمون و مشاهده تجربی آن یکی ست ( حتی اگر به صورت علی الاصول باشد ).  

 

 

---------------------------------------------------

 

پایان ِ قسمت نخست

 

------------------------------------

 

 

 

 


لینک