برنتانو (۳)   

 

 

فرانس برنتانو ( Franz Brentano )

 

4) معرفت یقینی در روانشناسی توصیفی

 

 

در دو نوشتار پیشین پیرامون آراء برنتانو ، پیرامون ادراکات درونی و بیرنی و همینطور پدیده های فیزیکی و روانی شرحی مختصر رفت و همینطور درباره حیث التفاتی و تقریر برنتانو از آن ، حال به بسط بیشتر آن می پردازیم .

 

همانطور که در نوشتار پیشین بدان اشاره شد، به زعم برنتانو حیث التفاتی نوعی تمایز نهادن میان موضوع مادی ( Material Subject )  و متعَلق التفاتی ِ حالت ذهنی است .

 

ازانواع منطقی متعلق التفاتی می توان به :  قضایا ( Propositions ) ( که موضوعات باور ( Belief ) هستند ) ، مفاهیم ( Concepts ) ( که موضوعات فکرو اندیشیدن هستند ) و یا افراد ( که موضوعات عشق و نفرت و... هستند ) اشاره کرد .

 

آنها در هیچ یک از این موارد وجودی مستقل از آن حالت ذهنی که " اشاره به " آنها دارد یا " معطوف به " آنها است ندارند . مثلا ً هیچ نسبت واقعی میان ترس و متعلق التفاتی آن وجود ندارد ، زیرا نمی توان تصور کرد که آندو وجود جداگانه ای داشته باشند . به زعم برنتانو این ویژگی حیث التفاتی ، خاص ِ پدیده های ذهنی ( Mental Phenomena ) و وجه مشترک همه آنها است و همینطور چنین ویژگی ای نشان و وجه ممیزه امر ذهنی است .

 

بدین ترتیب برنتانو به عنوان روانشناس ِ توصیفی بیشتر به بررسی عمل ِ تصور یا بازنمایی ( Representation ) علاقه مند بود تا ابژه متصور، یعنی به عمل ادراک بیش از شئ مدرَک و ماهیت هستی شناسانه آن توجه داشت . همین امر البته همانطور که اشاره شد او را به طرح قصدیت یا خصلت قصدی اعمال آگاهی هدایت کرد .

 

به عقیده برنتانو پدیده های ذهنی از همه پدیده های دیگر به ما نزدیک ترند و بیش از همه پدیده ها " به ما تعلق دارند " . ذهن حتی در اعمال معطوف به چیزهای دیگر نیز خویشتن را ادراک می کند، و چون اعمال ذهنی بی واسطه و با یقین کامل و بداهت درک می شوند ، می توانیم ماهیت امور ذهنی را بدرستی کشف کنیم (1) و این کشف حتی اگر ناشی از شناخت نمونه ای واحد و جزئی باشد باز شآن قانونی کلی و پیشین را دارد .

 

از همین مقدمات برنتانو به یک نوع روانشناسی ِ توصیفی می رسد که آن را علم یقینی  ِ ادراک درونی می داند که این علم  " عناصر اعمال روانی " ، " واقعیات روانی " و " عناصر نهایی روان " و روابط آنها را بررسی می کند .

 

پدیده شناسی اولیه هوسرل ( در هوسرل متقدم ) به شدت تحت تاثیر این دیدگاه برنتانو بود . به نظر برنتانو روانشناسی توصیفی قادر بود بنیانی علمی ( و یقینی ) برای علوم انسانی فراهم کند و به همین علت هوسرل نیز همانند برنتانو پدیده شناسی را معرفتی بدیهی و برای هر نوع علمی پیشینی می دانستند .

 

-------------------------------------------------------------------

 

5) شاگردان برنتانو و جهت گیری های آنها

 

همانطور که بیان شد برنتانو با نقد ایدئالیسم کانتی و ایدئالیسم آلمانی ، هویات خیالی و ذوات معقول را رها می کند و به مفهوم قصدیت توجه بیشتری را اختصاص می دهد و آن را مورد بازنگری و جرح و تعدیل قرار می دهد.

 

ولی البته بسیاری از شاگردان او نظیر مارتی ( Marty ) (2)، کراس ( Kraus ) و ماینونگ و به خصوص هوسرل از او پیشتر رفتند  و حتی عده ای از آنها ( بر خلاف رای برنتانو ) برای وجودهای خاص ذهنی ، نوعی تقرر و ذات هایی متقرر قائل شدند و حوزه عینیت را فراسوی امور بالفعل و اشیاء واقعی ، به متعلقات تمام اعمال قصدی ما گسترش داند که هیچگاه بدین شکل مورد تایید برنتانو نبود ؛ به عنوان مثال ماینونگ " دایره مربع " را دارای نوعی وجود می دانست (3) .

 

همانطور که در سطرهای پیشین به آن اشاره شد برنتانو وضع هرگونه ذوات معقول ( Entia Rationis ) به شیوه ایدئالیسم عینی افلاطونی را منکر می شد و همیشه تاکید می کرد که درباره قصدیت به شیوه ای ارسطویی می اندیشیده است .

 

به همین علت برنتانو به تدریج به سوی نظریه ای کشیده شد که کوتارابینسکی ( Kotarabinski ) شکل دهنده آن بود و آن را " Reism " نام گذاشته بود ؛ بر طبق این نظریه " متعلق آگاهی هرگز چیزی جز یک شئ ای واقعی نیست " و تنها چیزهایی که به واقع وجود دارند چیزهای منفرد و انضمامی ( Concrete ) ( و نه انتزاعی ) هستند .

 

البته هوسرل هیچگاه روی خوشی به این نظریه  نشان نداد و سیاق پیشین استاد خود را پی گرفت .(4)

 

 

پانوشت ها :

 

1)     Psychology from an Empirical Standpoint, p.97.

2)     مارتی از اینکه مفهوم " نبودن الف " می تواند متعلق حقیقی ذهن باشد دفاع می کرد.

3)     منظور ماینونگ از نوعی وجود ( Sosein ) در اینجا این است که " دایره مربع " از صفات دایره بودن و مربع بودن برخوردار است، گرچه هرگز نمی تواند وجود بالفعل داشته باشد ، او همچنین " پیشداوری به نفع امر بالفعل " یا واقعی را محکوم کرد و " عینیت " را به متعلقات تمام اعمال قصدی تعمیم داد .

4)     پاره ای از نوشتار ارائه شده برگرفته از کتاب های : هوسرل در متن آثارش، نوشته : عبدالکریم رشیدیان از انتشارات : نشر نی ؛ و همینطور کتاب : تاریخ محتصر فلسفه جدید، نوشته : راجر اسکروتن است .

 

 

 

 

 

  

 


لینک