معرفت شناسی (۱۷)   

معرفت : باور صادق موجه + ؟

چالش گتیه ( Gettier Problem ) ۹

برون گرایی و درون گرایی ( Externalism and Internalism ) 2

مرور

در نوشتار پیشین، و با نگاهی بر نوشتارهای پیش از آن، به طور اجمالی گفته شد که برخی معرفت شناسان در مواجهه با مسأله گتیه (1)، اساسا ً استدلال او را نمی پذیرند ( به این دلیل که به زعم آنان، مسأله گتیه مبتنی است بر این فرض که یک توجیه، می تواند شامل یک مقدمه یا پیش فرض ( Presupposition ) کاذب باشد، در حالیکه این امری است ناممکن، چراکه اساسا ً شخص S، نمی تواند در باور به P بر اساس مقدمه کاذبی مثل f ، موجه باشد (2) ). درحالیکه گروه دوم از معرفت شناسان با پذیرش مسأله گتیه، قائل به افزودن یک شرط چهارم هستند که این شرط به دو گونه است : 1) یا از زمره عوامل بیرونی ( external ) است و غیر فاعلی ( non-subjective ) و غیر معرفتی است و یا 2) از جمله عوامل درونی ( internal ) است و معرفتی و فاعلی. اصولا ً گفته می شود که پاسخ های برون گرایانه، غیر توجیه گرا ( non-justificationalist ) هستند، به این دلیل که شرط چهارم را به منظور تقویت توجیه ارائه نمی دهند بلکه این شرط را در کنار شرط توجیه و به عنوان مکمل آن می آورند (3) ؛ اما درون گرایان، شرط چهارم را برای تقویت توجیه پیشنهاد می کنند و بنابراین توجیه گرا هستند.Chisholm

 

برخی راه حل های درون گرایانه و برون گرایانه ( مرور )

1) راه حل درون گرایانه ( لرر، پاکسون و ... )

پیش از این و در نوشتارهای پیشین، ما تعدادی از این راه حل ها را ارائه کرده بودیم، و اکنون تنها نگاهی گذرا بر تعدادی از آنها می اندازیم. از جمله راه حل های درون گرایانه ( که توسط کیث لرر ( K. Lehrer ) و توماس پاکسون ( T. Paxon ) پی گیری شد (4) ) این است که توجیه باید « توجیه کامل » (complete justification ) باشد بدین نحو، مثلا ً در مثال گتیه، تنها اعتماد اسمیت به دخترش کافی نیست بلکه اسمیت باید بررسی و تحقیق مکفی را درباب صحت و سقم گفته های دخترش به انجام برساند تا ریبه ای در کار باقی نماد. از نقدها به این نظریه یکی این است که درواقع این نگاه بسیار تنگ نظرانه است، چنانکه توجیه ما باید مستقل از حقایل دیگری باشد که ممکن است بر توجیه ما اثری داشته باشند ( یا، باور S به P نباید الغاپذیر باشد ) یا نقدی را بر روش توجیه ما برانند. بر این اساس، اصطلاحا ً گفته می شود که توجیه ما، باید « الغا ناپذیر » ( indefeasible ) باشد ( لرر و پاکسون ). بنابر نظر این گروه، الغاناپذیری چنین تعریف می شود :K. Lehrer

باور شخص S به قضیه P به طور الغاناپذیری موجه است، اگر و تنها اگر، حقیقت دیگری به نام q وجود نداشته باشد، به طوریکه اگر S آن را باور کند، دیگر نتواند در باروش به P موجه باشد.

البته باید توجه داشت که q، توجیه P توسط S را نشانه می رود نه معرفت وی به P را، به عبارتی : در صورت وجود q ( که حقیقتی است و در تقابل با موجه شدن P توسط S، و مستقل از q است )، اگر S، q را بداند یا نداند، صرف وجود q از بدست آمدن معرفت به P جلوگیری می کند یعنی به هر حال S نمی تواند P را بداند؛ اما اگر S ، q را بداند در آنصورت حتی نمی تواند در باور به P موجه باشد، در صورتیکه با ندانستن q باز هم شاید بتواند به P باور موجهی داشته باشد ( هرچند که در اینصورت، با توجه به آنچه گفته شد، S نمی تواند بداند که P ). بر تمام این قضایا، ابهام کامل یا تمام بودن ( completeness ) را نیز بیافزایید.

2) راه حل های برون گرایانه ( آرمسترانگ، گلدمن، نوزیک و ... )

از راه حل های برون گرایانه، همانطور که در این سلسله نوشتارها بتفصیل بحث شد می توان به اعتماد پذیری ( reliability ) ( از پروژه های آرمسترانگ / اینکه باورنده، باور خود را از راه های معتبری بدست آورده باشد ) (5)؛ تحلیل علیّ ( causal analysis ) ( دیدگاه آلوین گلدمن / به معنای جانشین کردن شرط علیّ به جای شرط توجیه ) (6)؛ و همینطور تحلیل ردیابی ( tracking analysis ) ( نظر رابرت نوزیک / به این معنا که باور شخص S به باور P باید به گونه باشد که اگر P صادق نبود، آنگاه S به P باور نمی داشت یا آن را باور نمی کرد ) (7) و ... اشاره کرد.

 

شرایط لازم و کافی توجیه و جواز معرفتی

( بر اساس روایت های برون گرایانه و درون گرایانه )

ما این قسمت را در ادامه مطالب نوشتار قبل ( که در آن مفهوم توجیه و جواز معرفتی ( epistemic warrant ) را طرح و بررسی کردیم و به طور اجمالی، بر دو نگاه درون گرایی و برون گرایی معرفتی نیز مرور کردیم ) می آوریم تا همانطور که در آنجا نیز اشاره شد، بتوانیم نگاه چند فیلسوف دیگر را نیز در این زمینه مطرح کنیم. ما در این نوشتار، نگاه های درون گرایی و برون گرایی معرفتی را درباب شرط توجیه ( justification condition ) می آوریم و در نوشتار بعد، نگاه های درون گرایانه و برون گرایانه معرفتی را درباب شرط جواز بررسی خواهیم کرد. ما شروط لازم و کافی توجیه را بر اساس نگاه برگمن می آوریم و در باب جواز ما از صورتبندی کیث لرر استفاده می کنیم :

1) نگاه های درون گرایانه و برون گرایانه معرفتی درباب شرط توجیه [ نگاه مایکل برگمن ( M. Bergman ) ] :

اگر موجه بودن یک باور را در گرو تحقق شرایط لازم و کافی توجیه بدانیم و نیز اگر « هریک » یا « دست کم یکی » از شرایط ِ به طور جداگانه لازم و مجموعا ً کافی توجیه را عنصری درونی یا بیرونی بپنداریم، به دو نوع درون گرایی و برون گرایی قوی و ضعیف می رسیم، ما در این جا هر یک از این دو نوع ( و مجموعا ً چهار نوع ) را طرح می کنیم و سپس مدافعان هر یک را نام برده و به طور بسیار اجمالی نظر آنها را نیز می آوریم :

الف ) درون گرایی قوی توجیه ( strong internalism ) : هر یک از شرایط منفردا ً لازم و مجموعا ً کافی توجیه، شروطی درونی ( internal ) هستند.

از مدافعان این نظریه می توان از ویلیام آلستون ( W. Alston )، رودریک چیزم ( R. Chisholm ) و ارنست سوسا ( E. Sosa ) نام برد:

·        ویلیام آلستون ( W. Alston ) : درونی بودن بدین معنا است که شناسنده، به عوامل توجیه کننده یک باور ( که همه درونی نیز هستند ) دسترE. Sosaسی معرفتی دارد.

·        ارنست سوسا ( E. Sosa ) : درونی گرایی دیدگاهی است مبنی بر اینکه اوصاف توجیه کننده هر باور موجهی، باید به لحاظ معرفت شناختی برای ذهن شناسنده ی معتقد به آن باور، درونی باشد، یعنی او بتواند همواره این اوصاف را از سر تأمل و ژرف اندیشی بشناسد.

·        رودریک چیزم ( R. Chisholm ) : درونی گرایی دیدگاهی است مبنی بر اینکه اوصاف توجیه کننده هر باور موجهی، تنها با ژرف اندیشی شناسنده، درباره حالت وجدانی خود، وی بتواند مجموعه اصول معرفتی ای را تدوین و تنظیم کند که آنها بتوانند موR. Chisholmجه بودن باور مذکور را ( برای شناسنده ) نشان دهند.

ب ) برون گرایی ضعیف توجیه ( weak externalism ) : ( برگمن : ) برون گرایی ضعیف توجیه حاکی از این است که دست کم یکی از شرایط منفردا ً لازم و مجموعا ً کافی توجیه، شرطی است بیرونی ( external ).

·        از مدافعان این نظریه جان پالاک ( J. Pollock ) است :  حالات درونی، دقیقا ً حالاتی از ما است که بدانها دسترسی داریم، این نشان می دهد که توجیه یک باور، باید تابع حالات درونی باشد.

البته باید توجه داشت که این دسترسی، برخلاف قبلی ها، غیر معرفتی است.Alston

دو نظریه دیگر که توسط برگمن صورتبندی شده اند، دارای طرفداران زیادی نیستند و تنها گاهی، کسانی مثل آلستون، در مخالفت با چیزوم از چنین نظریه هایی سخن می گوید:

ج ) برون گرایی قوی توجیه ( strong externalism ) : ( برگمن : ) برون گرایی قوی توجیه گویای این نظر است که هر یک از شرایط منفردا ً لازم و مجموعا ً کافی توجیه، شروطی بیرونی هستند.

د ) درون گرایی ضعیف توجیه ( weak internalism ) : ( برگمن : ) درون گرایی ضیف توجیه بیانگر این نظر است که دست کم یکی از شرایط منفردا ً لازم و مجموعا ً کافی توجیه، شرطی درونی هستند.

ما در نوشتار بعدی، دیدگاه های تکمیلی را در باب شرط جواز بررسی می کنیم و در آنجا به مروری اجمالی بر نظرگاه های فیلسوفانی نظیر کیث لرر ( K. Lehrer )، آلوین پلانتینگا ( A. Plantinga )، آلستون، گلدمن، ارنست سوسا، جان پالاک، آلستون، بونجور خواهیم پرداخت، شاید که بتوانیم این سلسله نوشتارها را به پایان ببریم.

 

پانوشت ها :

1)      برای مرور و یادآوری مثال های نقض گتیه ( که آنها را گاه « پادنمونه های گتیه » ( Counter-instances ) نیز می نامند )، و همچنین چند مثالی که بر اساس نمونه های گتیه طرح شده است، به نوشتار 9 و 10 از قسمت « چالش گتیه » رجوع کنید.

2)      این نگاه ِ مایکل کلارک است که برای مروری بر دیدگاه وی، می توانید به نوشتار 14 ( چالش گتیه 6 ) رجوع کنید.

3)      به نوشتار پیشین رجوع کنید ( بحث هایی که در باب توجیه و شرط چهارم ( جواز ) طرح شد ).

4)      برای مروری بر دیدگاه کیث لرر و توماس پاکسون مبنی بر نقض ناپذیری توجیه، می توانید بر نوشتار 11 ( چالش گتیه 3 ) رجوع کنید.

5)      برای مرور بر نظریه آرمسترانگ به نوشتار 12 ( چالش گتیه 4 ) رجوع کنید.

6)      برای مرور بر نظریه آلوین گلدمن به نوشتار 12 ( چالش گتیه 4 ) رجوع کنید.

7)      برای مرور بر نظریه رابرت نوزیک، که به آن نظریه شرطی ( conditional theory ) نیز می گویند، و همینطور برای دیدن اصلاحیه هایی که او بر نظریه خود در مواجهه با نقادی ها اعمال می کند، به نوشتار 13 ( چالش گتیه 5 ) رجوع کنید.

8)      در پاره ای از این نوشتار از منابع زیر استفاده شده است : « Epistemology, Contemporary Readings »، ویرایش و گردآوری : " Michel Huemer "، انتشارات " Routledge "، 2002 / « درآمدی موضوعی بر معرفت شناسی معاصر»، پل موزر، رحمت اله رضایی، انتشارات امام خمینی، 1385 / « جستارهایی در معرفت شناسی معاصر »، مرتضی فتحی زاده، نشر طه، 1384 / « معرفت شناسی »، منصور شمس، نشر طرح نو، 1384 / « نظریه شناخت »، رودریک چیزم، مهدی دهباشی، حکمت، 1378 / « پژوهشی تطبیقی در معرفت شناسی معاصر»، محمد حسین زاده، نشر امام خمینی، 1382 /  و ... .

ادامه دارد

 


لینک